Rok 2025 był dla nas rokiem jubileuszowym: świętowaliśmy 70. rocznicę powstania Archiwum Filmowego, późniejszej Filmoteki Narodowej i 20. utworzenia Polskich Wydawnictw Audiowizualnych, potem przekształconych w Narodowy Instytut Audiowizualny – obie instytucje, połączone w 2017 roku, tworzą dzisiejszą FINA. Z tej okazji otworzyliśmy szerzej drzwi naszej instytucji zapraszając na wizyty w pracowniach digitalizacyjnych i konserwatorskich, warsztaty z cyjanotypii i found footage. W rotundzie kinie Iluzjon przez najbliższe miesiące oglądać można wystawę jubileuszową „Film na zawsze” pokazującą niewidoczną z zewnątrz codzienną pracę w archiwum filmowym, zwłaszcza w jego pracowniach konserwatorskich. Częścią obchodów jubileuszu było też ogłoszenie Listy Polskiego Dziedzictwa Filmowego z pierwszymi 70 tytułami filmów ważnych zarówno z perspektywy historii polskiego kina, jak i samego archiwum – towarzyszył mu cykl spotkań i pokazów w kinie Iluzjon. Kolejną dziesiątkę przedstawimy już w marcu.
Jubileuszowa była też tegoroczna 20. edycja Święta Niemego Kina, flagowego wydarzenia FINA, które w tym roku odbywało się pod hasłem „Mamy na Ciebie OKO” nawiązującym do łączącej społeczeństwo początku XX wieku i nas współczesnych ambiwalencji wobec technologii, lęków i fascynacji z nią związanych. W programie festiwalu znalazły się zarówno klasyki niemego kina – m.in. „Doktor Mabuse” (1922) Fritza Langa – jak też odkrywane po latach perełki w rodzaju krótkometrażowych komedii Charlesa Bowersa, a seansom w kinie Iluzjon tradycyjnie towarzyszyła muzyka na żywo, w wykonaniu m.in. Hani Derej, zespołów Rysy, BASTARDA, kIRk czy Voices of the Cosmos. Wydarzeniem specjalnym 20. ŚNK był unikalny pokaz oryginalnych taśm zarejestrowanych (i odtwarzanych) aparatem „Oko” Kazimierza Prószyńskiego, patronującego tej edycji pioniera polskiej kinematografii.
fot. Mykyta Platonov / FINA
Przyszłoroczne, 21. Święto Niemego Kina odbędzie w dniach 4-8 listopada 2026 roku.
Rok Wojciecha Jerzego Hasa
Bardzo ważną częścią tegorocznego kalendarza wydarzeń w FINA były obchody Roku Wojciecha Jerzego Hasa, zainicjowane już w styczniu pierwszą wystawą w rotundzie kina Iluzjon opartą na naszych zbiorach okołofilmowych (fotosy, plakaty) i dotyczącą jego kina, a ściślej filmu „Jak być kochaną” (1962). Kolejna towarzyszyła rozpoczętej w lutym, zorganizowanej we współpracy ze Stowarzyszeniem Kin Studyjnych retrospektywie „Has. Kroniki wyobraźni” prezentującej wszystkie filmy fabularne i niemal cały dokumentalny dorobek reżysera. Sama wystawa, na którą składały się pochodzące ze zbiorów FINA fotosy, plakaty i werki z planów filmowych, miała swoje repliki we Wrocławiu i Paryżu. Dyrektor Tomasz Kolankiewicz brał też udział w retrospektywach twórczości Hasa organizowanych zagranicą, m.in. w Londynie, Madrycie i Buenos Aires, gdzie poprowadził masterclass poświęcony „Rękopisowi znalezionego w Saragossie” (1964). W świętowanie Roku Wojciecha Jerzego Hasa wpisuje się również program I semestru Akademii Polskiego Filmu w kinie Iluzjon poświęcony twórczości reżysera.
Kino kulinarne i body horror
W 2025 roku zaprezentowaliśmy w Iluzjonie też retrospektywy twórczości innych artystów: Jerzego Stuhra, Davida Lyncha, Sama Peckinpaha i Daniela Olbrychskiego (obie we współpracy z Timeless Film Festival Warsaw) czy Glaubera Rochy i filmowców z kręgu brazylijskiego Cinema Novo (razem z 25. Międzynarodowym Festiwalem Filmowym BNP Paribas Nowe Horyzonty). Wśród przygotowanych przeglądów filmowych znalazły się też m.in. „Filmowa Odrzania «Ziemie Odzyskane» na ekranie”, cykl spotkań i pokazów wykorzystujących 80. rocznicę zakończenia II wojny światowej jako okazję do przyjrzenia się, jak kino różnych dekad pokazywało proces (i jego konsekwencje) przyłączania do Polski poniemieckich ziemi na zachodzie i północy. Przez cały rok zapraszaliśmy – razem ze Splat!FilmFest – do Iluzjonu na „Midnight Movies”, czyli najbardziej kultowe, przełomowe, a niejednokrotnie kontrowersyjne i wywrotowe filmy, od słynnych „Wojowników” (1979) Waltera Hilla począwszy – i oglądaliśmy „Wielkie kino na wielkim ekranie”, którego poszczególne seanse programowali (za pośrednictwem ankiety) użytkownicy Filmwebu. Wakacje w Iluzjonie spędzaliśmy z Jamesem Bondem, śledząc też relacje kina z kuchnią („Kino kulinarne”) i modą („Kino od podszewki”). Jesienią dodawaliśmy widzom energii przeglądem „Z półobrotu. Kino sztuk walki”, by potem przyprawiać ich o dreszczyk prezentując horrory cielesne w cyklu „Coś we mnie siedzi”. Tradycyjnie zadbaliśmy zarówno o najmłodszych (niedzielne „Misiowe poranki”), jak i nieco starszych kinomanów (czwartkowy Klub Seniora), regularnie odbywają się też spotkania poświęconego klasyce Klubu Filmowego. Osobne miejsce w programie wydarzeń Iluzjonu zajmuje Święto Animacji – bohaterami jego 2. edycji byli polscy pionierzy gatunku.
Wałbrzyska 3/5: dźwięk w kinie, słynne płyty i silent disco
Równolegle organizowaliśmy przeglądy filmowe w siedzibie FINA na Wałbrzyskiej, gdzie m.in. przez cały rok odbywał się kuratorowany przez Kubę Mikurdę cykl „Archiwum kontratakuje” poświęcony opartym na archiwaliach dokumentom found footage. Razem z Piotrem Metzem w Ziemi Obiecanej nadal odkrywaliśmy „Sekrety słynnych płyt” i rozpoczęliśmy przeglądy pod patronatem czasopisma „Ekrany”: TOP 10 najlepszych filmów 2024 roku według redakcji i „Kino w dobie sztucznej inteligencji”. Do połowy 2026 roku potrwa też cykl „Zbliżenie: dźwięk. Niewidzialne wymiary kina” skupiający się na praktykach, technikach i technologiach udźwiękowienia filmu. Siedziba na Wałbrzyskiej to również miejsce, w którym od maja do końca wakacji odbywały się pokazy letniego kina plenerowego: tegoroczny Filmowy Dziedziniec FINA zakończyliśmy udanym Piknikiem Sąsiedzkim i imprezą muzyczną w formule silent disco.
piknik sąsiedzki FINA, fot. Rafał Waraczewski / FINA
FINA za granicą i na festiwalach
Jednym z najważniejszych tegorocznych wydarzeń organizowanych przez FINA był Fantastyczny Tydzień z Filmem Polskim, czyli cieszący się dużym zainteresowaniem japońskich widzów przegląd polskiego kina science fiction – od początków po współczesność – przygotowany z okazji Wystawy Światowej Expo 2025 w Osace. Filmoteka była też obecna jako partner – a częściowo też gospodarz – na najważniejszych polskich festiwalach filmowych, od odbywającego się w kinie Iluzjon Festiwalu Orłów, przez Timeless Film Festival, Krakowski Festiwal Filmowy, Millenium Docs Against Gravity, Międzynarodowy Festiwal Filmów Animowanych ANIMATOR, Międzynarodowy Festiwal Filmowy BNP Paribas Nowe Horyzonty, Festiwal Filmów Fabularnych w Gdyni – po Warszawski Festiwal Filmowy, American Film Festival i Warszawski Festiwal Filmów o Tematyce Żydowskiej „Kamera Dawida”, na którym swoją premierę miał odrestaurowany przez nasz zespół digitalizacji „Znachor” (1937) Michała Waszyńskiego. Animacje z kolekcji FINA pokazywane były na Międzynarodowym Festiwalu Filmów Archiwalnych w Tbilisi, a kopia „Matki Joanny od Aniołów” (1960) na taśmie 35 mm – na prestiżowym 9. Nitrate Picture Show w Nowym Jorku.
Szczególnie ważną – w kontekście międzynarodowym – była nominacja do prestiżowej Archive Achievement Award w kategorii „Media Preservation” za restaurację cyfrową filmu Henryka Szaro „Mocny człowiek” (1929) przeprowadzoną przez zespół digitalizacji FINA. Te nagrody przyznawane przez zrzeszającą światowe archiwa federację FIAF/IFTA (Féderation Internationale des Archives Télévision/Federation of Film Archives) za wybitne, przełomowe działania i projekty na rzecz ochrony dziedzictwa audiowizualnego – należą do najważniejszych branżowych wyróżnień. FINA została tez doceniona odznaczeniem „Dumni z Powstańców" przyznanym przez Komitet Społeczny ds. Obchodów 80. rocznicy Powstania Warszawskiego ramach kampanii BohaterON za projekt 63 minuty.
Ważną częścią działań FINA jest edukacja, zarówno na poziomie szkolnym, skierowana do uczniów (10. Olimpiada Wiedzy o Filmie i Komunikacji Społecznej), jak też ta bardziej profesjonalna, branżowa: w październiku 2025 roku konferencją „Pamięć absolutna. Nowoczesne strategie ochrony cyfrowych zbiorów audiowizualnych” zainicjowaliśmy cykl corocznych spotkań poświęconych nowoczesnemu archiwum. Wiążą się one zarówno ze statusem FINA jako Centrum Kompetencji w dziedzinie konserwacji, digitalizacji i restauracji zbiorów, jak i nowym, prekursorskim projektem „Zanurzenie w kulturze. Cyfrowy dostęp do zasobów audiowizualnych i multimedialnych FINA i CSW ZU”, który instytucja będzie realizować przez kolejne 3 lata.
konferencja „Pamięć Absolutna. Nowoczesne strategie ochrony cyfrowych zbiorów audiowizualnych”, fot. Mykyta Platonov / FINA
2026: rok Wajdy i rok Konwickiego
Rok 2026 w Filmotece Narodowej – Instytucie Audiowizualnym zapowiada się jako równie – a może i bardziej – bogaty w wydarzenia, począwszy od obchodów Roku Andrzeja Wajdy (choć nie zapomnimy, że to także rok setnej rocznicy urodzin Tadeusza Konwickiego). Już dziś zapraszamy m.in. na nowe cykle m.in. „Filmowy Atlas Świata”, który rozpocznie przegląd kina koreańskiego, cykle poświęcone m.in. dźwiękowi, festiwalom muzycznym, kinu feministycznemu, kino dostępne oraz cykle oparte na naszych zbiorach – „Z archiwów FINA” i „Materia filmowa: z taśmy”.
