O projekcie
Lista Polskiego Dziedzictwa Filmowego (LPDF), zainicjowana przez Filmotekę Narodową – Instytut Audiowizualny w 2025 roku, to unikatowa inicjatywa służąca identyfikowaniu, ochronie i upowszechnianiu dzieł kluczowych dla historii oraz rozwoju polskiego kina i twórczości audiowizualnej. Obejmuje zarówno uznane arcydzieła, jak i filmy pionierskie, społecznie znaczące oraz formalnie i technologicznie przełomowe, które wywarły trwały wpływ na język filmu i kulturę filmową. Lista, rozszerzana cyklicznie, nie ustanawia hierarchii ocen, ale porządkuje i aktualizuje wspólną pamięć filmową. Jej celem jest ukazanie kina jako istotnej części dziedzictwa kulturowego oraz ponowne włączanie cennych dzieł w obieg kultury, edukacji i refleksji historycznej.
70 lat FINA. O idei Listy Polskiego Dziedzictwa Filmowego
______________________________________________________
Lista Polskiego Dziedzictwa Filmowego powstała w przekonaniu, że kino nie sprowadza się do roli widowiska ani towaru. Jest przestrzenią pamięci zbiorowej, świadectwem historii i częścią wspólnego dziedzictwa kulturowego. Jej celem nie jest tworzenie rankingu „najlepszych” dzieł w sensie estetycznym lub komercyjnym, lecz wyróżnienie filmów, które w szczególny sposób współtworzyły polską kulturę, wyobraźnię i pamięć. W tym sensie Lista kontynuuje intuicje Bolesława Matuszewskiego, jednego z pierwszych teoretyków kina, który już w 1898 roku w tekście Nowe źródło historii zauważał, że „żywa fotografia ma cechy autentyczności, dokładności i precyzji jej tylko właściwe. Jest ona świadkiem naocznym par excellence”. To właśnie Matuszewski postulował utworzenie archiwów filmowych, w których ruchome obrazy mogłyby stać się źródłem wiedzy o historii. Lista jest zatem spełnieniem jego wizji, katalogiem tytułów, które nie tylko zasługują na zachowanie, lecz także na ponowne włączenie w obieg kulturowy.
Lista stanowi również refleksję nad historią technologii filmowej. Dlatego obok dzieł o szczególnej wartości artystycznej albo społecznej znajdą się na niej także filmy pionierskie i unikatowe pod względem technologicznym, od zachowanych rejestracji aparatem Kazimierza Prószyńskiego przez eksperymenty po obrazy dokumentujące ewolucję warsztatu filmowego. W ten sposób Lista odsłania nie tylko treść i narracje, lecz także materialny wymiar kina i techniczne innowacje, które same w sobie stanowią element dziedzictwa.
Dobór tytułów obejmuje zarówno filmy kanoniczne, jak i marginalne, klasykę fabularną, dokumenty, animacje, dzieła eksperymentalne, studenckie, amatorskie i propagandowe. Różnorodność form i gatunków pozwala odsłonić pełnię pamięci audiowizualnej, unikając ograniczenia jej wyłącznie do kanonizowanych arcydzieł. Lista jest przestrzenią spotkania, miejscem, w którym różne warstwy historii kina i pamięci kulturowej mogą ze sobą rezonować.
Rola Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego okazuje się w tym procesie kluczowa. Od siedemdziesięciu lat FINA gromadzi, zabezpiecza i przywraca polskie filmy, podejmując trud ich digitalizacji, konserwacji i restauracji. Dzięki temu obrazy sprzed dekad mogą znów przemawiać z pełną siłą. Restauracja nie upiększa historii, lecz wydobywa z obrazu to, co w nim ukryte, pozwala filmowi odzyskać klarowność znaczeń i na nowo opowiadać nam o nas samych. FINA jest jedyną instytucją w Polsce, która w takiej skali i z taką konsekwencją otacza opieką audiowizualne świadectwa kultury, czyniąc z nich fundament narodowej pamięci.
Lista ma także wymiar społeczny. Wskazuje filmy, które stają się symbolicznymi „dziełami referencjami”, inspiruje refleksję badawczą i edukacyjną, a widzom przypomina, że kino to także dokument pamięci, zapis śladów epok, zbiorowych doświadczeń i indywidualnych emocji. Wpisanie tytułu na Listę jest gestem uznania jego znaczenia w polskiej kulturze i historii.
W jubileuszowym roku 2025, z okazji 70-lecia FINA, na Listę trafiło 70 filmów. Od 2026 roku proces selekcji stanie się cykliczny. Każdego roku dodawanych będzie 10 nowych tytułów, nie młodszych niż 20-letnie. Co więcej, część wyborów będzie dokonywana w drodze plebiscytu, co nada projektowi wymiar wspólnotowy i pozwoli publiczności współtworzyć Listę.
Jak pisał Maurice Halbwachs, pamięć jest zawsze konstrukcją społeczną, to wspólnoty decydują o tym, które doświadczenia zostaną zachowane i jak będą interpretowane. Z tej perspektywy Lista nie tylko ocala pojedyncze obrazy od zapomnienia, lecz także wzmacnia pamięć wspólnotową, wskazując filmy, które stają się trwałymi punktami odniesienia ponad pokoleniami i podziałami światopoglądowymi.
Monika Supruniuk
Inicjatorka LPDF / Zastępczyni Dyrektora FINA
Dlaczego tworzymy listy? O potrzebie porządkowania pamięci filmowej
______________________________________________________
Lista Polskiego Dziedzictwa Filmowego to unikatowe przedsięwzięcie mające na celu wyłonienie dzieł szczególnie istotnych z punktu widzenia twórczości audiowizualnej w kraju. Jak podobne zestawienia, jest na pewno niekompletna i pomija różne ważne tytuły, z czasem będzie jednak rozszerzana i uzupełniana. Tworząc jej kształt, staraliśmy się uwzględnić jak najwięcej zmiennych i pamiętać o tym, żeby była jak najbardziej różnorodna i wpisywała twórczość audiowizualną w szerokie ramy. Dlaczego ten, a nie inny film zapisuje się w annałach? Co stanowi o jego ponadczasowości i wadze? Czy w dobie kwestionowania kanonów i rozszczelnienia obowiązujących narracji historycznych ma w ogóle sens tworzenie takich spisów? Dobiegająca z archiwum filmowego odpowiedź może być tylko jedna: oczywiście, że tak! Listy i spisy towarzyszą nam od zawsze: od tarczy Achillesa opisanej na kartach Iliady po wykaz niezrealizowanych pomysłów filmowych tego czy innego twórcy. Istotą archiwum jest tworzenie spisów i list, które porządkują pamięć i ułatwiają poruszanie się po gąszczu danych. Stanowią też konkretny znak czasu: tego, co w danym momencie ktoś uznał za istotne i warte odnotowania. Wszystkie takie listy są więc z założenia arbitralne i niekompletne, nie zmienia to jednak faktu, że jest sens je tworzyć.
Historia twórczości audiowizualnej to ciągły rozwój i ewolucja. Ewoluuje forma filmowa: z czasem pojawiły się w kinie kolor, dźwięk, coraz bardziej skomplikowane efekty specjalne. Ewoluują style wykorzystywane przez artystki i artystów, ale też niebagatelny wpływ na nie ma sama technika filmowa. Pojawiają się nowe formaty taśmy i nowe formaty obrazu, rozwiązania cyfrowe, formy immersyjne. Żyjemy w świecie, w którym każdy ma ekran w kieszeni i niemal codziennie może oglądać, a także tworzyć formy audiowizualne. Podziały i normy obowiązujące jeszcze przed chwilą bardzo szybko stają się anachroniczne. Wydawałoby się najważniejsze filmy zaraz mogą się okazać marginalnymi, dzieła uznawane za pionierskie tracą ten statut w świetle nowych ustaleń historycznych i znalezisk archiwalnych. Historia filmu nie jest wyryta w kamieniu, podlega ciągłym zmianom i przewartościowaniom. Tworzenie list i spisów to poza wszystkim także narzędzie do śledzenia tych zmian. Tytuły składające się na Listę Polskiego Dziedzictwa Filmowego stanowią pewnego rodzaju mapę, drogowskaz pokazujący, jak kino, film i inne formy audiowizualne towarzyszyły ewolucji polskiego państwa i społeczeństwa. Są zwierciadłem, w którym odbija się nie tylko to, czym było polskie kino, lecz także to, w jakich warunkach powstawało. Co w danym momencie było istotne dla twórców i widowni.
Inaugurację Listy Polskiego Dziedzictwa Filmowego traktujemy jako rozmowę o historii i naszym wspólnym dziedzictwie, może nawet sposobność do zabawy z nimi. Zabawy, do której niniejszym bardzo serdecznie wszystkich zapraszamy.
Tomasz Kolankiewicz
Dyrektor FINA
