Znany i szanowany chirurg Rafał Wilczur zostaje porzucony przez żonę, a następnie wskutek pobicia traci pamięć. Oderwany od rzeczywistości przez lata włóczy się od wsi do wsi. Przebłyski dawnej wiedzy medycznej sprawiają, że zostaje znanym w całej okolicy znachorem, zdolnym wyleczyć każdego chorego. Wiele lat później przypadkiem spotyka swoją córkę, jednak żadne z nich nie wie, kim naprawdę są dla siebie. W jego podświadomości zaczynają ożywać strzępy wspomnień...
Scenariusz Znachora napisany przez Tadeusza Dołęgę-Mostowicza przez długi czas nie znajdował zainteresowania w branży filmowej. W końcu zniechęcony autor przerobił go na powieść, która po wydaniu z miejsca stała się bestselerem. Dopiero wtedy wytwórnia filmowa Feniks podjęła się ekranizacji. Firma znajdowała się wówczas na skraju bankructwa, a realizacja Znachora miała być ostatnią deską ratunku. Aby zminimalizować koszty, reżyserię powierzono Michałowi Waszyńskiemu – znanemu między innymi z tego, że umiał szybko i tanio nakręcić film, który spodoba się publiczności i nie będzie budził zastrzeżeń cenzury. Jeszcze podczas produkcji pojawiło się wiele krytycznych, antysemickich głosów na temat filmu i jego twórców. Wbrew prasowej nagonce Znachor okazał się największym sukcesem kasowym przedwojennej polskiej kinematografii. W kinie Casino, w którym odbyła się warszawska premiera, był grany przez 211 dni – od 16 września 1937 do 14 kwietnia 1938 roku bez przerw. Dzięki sukcesowi Feniks się odrodził i kontynuował działalność do wybuchu wojny. Znachor był obecny na ekranach aż do września 1939 roku, a nawet podczas okupacji wyświetlano go w kinach na terenie Generalnej Guberni.
Zobacz więcej zdjęć na: FOTOTEKA
Wielkim atutem filmu jest z pewnością jego obsada. Tytułowego bohatera zagrał Kazimierz Junosza-Stępowski, uchodzący wówczas za jednego z najwybitniejszych polskich aktorów. Można go też uznać za pioniera aktorstwa filmowego – już w 1902 roku zagrał tytułową rolę w jednym z pierwszych polskich filmów fabularnych, czyli zaginionym Powrocie birbanta, zrealizowanym przez Kazimierza Prószyńskiego. Dwie główne role kobiece – żonę i córkę głównego bohatera – zagrała Elżbieta Barszczewska, aktorka od 1936 roku nazywana królową polskiego ekranu. Jako ekranowy Leszek partnerował jej Witold Zacharewicz – ceniony amant młodego pokolenia, mający już na koncie kilka udanych głównych ról. W drugoplanowych rolach wystąpili także uznani artyści polskiej sceny Mieczysława Ćwiklińska i Józef Węgrzyn. Odkryciem aktorskim był Włodzimierz Łoziński debiutujący w drugoplanowej roli Wasyla – odtąd z powodzeniem kreujący postacie o podobnym charakterze.
Na fali sukcesu Znachora Tadeusz Dołęga-Mostowicz napisał drugą część powieści zatytułowaną Profesor Wilczur, która natychmiast została kupiona przez producentów, a jej adaptacja (ponownie w reżyserii Michała Waszyńskiego) weszła na ekrany pod koniec 1938 roku – jeszcze przed ukazaniem się książki w druku. Filmową trylogię domknął Testament profesora Wilczura, zrealizowany w 1939 roku przez Leonarda Buczkowskiego na podstawie scenariusza Dołęgi-Mostowicza – film miał premierę w 1942 roku w czasie okupacji.
Znachor jest pod wieloma względami filmem typowym dla polskiej kinematografii lat 30. XX wieku, w której dominowały dwa gatunki: komedie muzyczne i melodramaty. Oba miały przede wszystkim dać publiczności rozrywkę. Wśród melodramatów przeważały ekranizacje popularnych powieści: Tadeusza Dołęgi-Mostowicza, Heleny Mniszkówny, Zofii Nałkowskiej czy Marii Rodziewiczówny. Ta jednolitość produkcji filmowej była charakterystyczna dla okresu międzywojennego, kiedy na polskim rynku nie mieliśmy wielkich koncernów produkcyjnych, a małe prywatne przedsiębiorstwa rzadko decydowały się podjąć ryzyko finansowe, by wyprodukować film ambitniejszy lub artystyczny. Znachor pozostaje jednak jedną z kilku powieści melodramatycznych (obok Trędowatej i Wiernej rzeki), które doczekały się już kilku ekranizacji zrealizowanych w różnych momentach historii polskiej kinematografii, dzięki czemu mamy okazję obserwować, jak zmieniało się podejście do przenoszenia literatury na ekran i w ogóle rodzime kino. W 1981 roku kolejną, kultową dziś wersję Znachora nakręcił Jerzy Hoffman, a w 2023 roku z pierwowzorem literackim, ale też wcześniejszymi adaptacjami, zmierzył się Michał Gazda.
W 2025 roku, w związku z kolejną falą zainteresowania Znachorem, film Waszyńskiego został zrekonstruowany i odrestaurowany cyfrowo przez Filmotekę Narodową – Instytut Audiowizualny. Premiera odrestaurowanej wersji odbyła się 8 listopada 2025 roku podczas 23. edycji Warszawskiego Festiwalu Filmów o Tematyce Żydowskiej „Kamera Dawida”.
Oprac. Michał Pieńkowski
