Dybuk”, reż. Michał Waszyński / „Droga młodych”, reż. Aleksander Ford

Dybuk”, reż. Michał Waszyński / „Droga młodych”, reż. Aleksander Ford (wykład: dr hab. Katarzyna Taras)

17 listopada (wtorek), godz. 17.00


Wykład przed filmami: dr hab. Katarzyna Taras

„Dybuk”, reż. Michał Waszyński, 111 min, 1937, Polska

Najwybitniejszy i najpopularniejszy film nie tylko tzw. złotej ery drugiej połowy lat 30. XX wieku, lecz polskiego kina jidysz w ogóle, a może nawet najważniejsze osiągnięcie artystyczne w całym dorobku naszej przedwojennej kinematografii. Intrygujący, tajemniczy, mistyczny – epitety można mnożyć, choć żaden nie oddaje wyjątkowego statusu tego na swój sposób arcydzieła, choć niepozbawionego słabości. Filmu – by przywołać drugi człon tytułu literackiego pierwowzoru – na pograniczu dwóch (różnie rozumianych) światów.


Jako pierwsza – i wciąż jedyna – zrealizowana w Polsce filmowa adaptacja słynnego mistycznego dramatu Szymona An-skiego Dybuk. Na pograniczu dwóch światów łączy międzywojenne kino z teatrem, w którym ta sztuka od momentu warszawskiej premiery w grudniu 1920 roku w Teatrze Elizeum cieszyła się ogromnym powodzeniem, mówiono nawet o „dybukizacji” polskiej sceny. Ta popularność wydaje się nieco paradoksalna w kontekście historii tego tekstu, będącego efektem etnograficznej podróży An-skiego (w rzeczywistości Solomon Zejnwiłł Rapaport) – żydowskiego pisarza, publicysty, dramaturga i folklorysty – w latach 1911–1914 po Ukrainie, wówczas ważnym ośrodku chasydyzmu. Bezpośrednią inspiracją były ponoć usłyszana od żony karczmarza opowieść i frazy pewnej ludowej pieśni. Efektem – historia nieszczęśliwej miłości biednego ucznia jesziwy Chonena do Lei, córki bogacza, w której pojawia się tytułowy dybuk, czyli szukająca ukojenia grzeszna dusza wstępująca w cudze ciało. An-ski swój napisany po rosyjsku i w jidysz dramat przeczytał w 1917 roku w Wilnie gronu pasjonatów literatury, a ci przyjęli go dość niechętnie, uznając za niesceniczny. Ten nieprzychylny odbiór miał źle wpłynąć na zdrowie autora, który zmarł trzy lata później. Jego przyjaciele z Trupy Wileńskiej (w tym Abraham Morewski, czyli późniejszy ekranowy cadyk) nad grobem pisarza przyrzekli, że w ciągu 30 dni wystawią Dybuka, co będzie stanowić rodzaj epitafium dla zmarłego – i obietnicy dotrzymali, a sztuka rozpoczęła swój triumfalny marsz przez sceny Polski i Europy. Ślady jednej z najgłośniejszych inscenizacji – Jewgienija Wachtangowa w moskiewskim teatrze Habima – są widoczne w ekspresjonistycznych elementach scenografii filmu.


Osadzony głęboko w świecie żydowskiej ortodoksji filmowy Dybuk – w czym tkwi pewien paradoks – to dzieło zasymilowanych Żydów, tych, którzy budowali przede wszystkim polskie kino branżowe. A jego symbolem (także w negatywnym sensie) był reżyser filmu Michał Waszyński, człowiek, co dziś wiemy, o płynnej tożsamości, wymyślający własne światy i swoje w nich miejsce. Najbardziej płodny i najlepiej opłacany filmowiec II RP, kręcący szybko, sprawnie i według sprawdzonej, choć często schematycznej formuły (lubiane gatunki, czyli komedia lub melodramat, i gwiazdy w obsadzie) po kilka filmów rocznie – tutaj zwolnił tempo, co przyniosło znakomite efekty: te (tylko) dwie produkcje zrealizowane przez niego w 1937 roku, czyli Znachor i Dybuk, okazały się sukcesami frekwencyjnymi (co uratowało należącą do małżeństwa Feningsteinów wytwórnię Feniks przed bankructwem) i artystycznymi, szczytowymi osiągnięciami w jego dorobku. Niezależnie od tego, co skłoniło Waszyńskiego do przyjęcia tej propozycji (teza, że reżyser, niegdyś Mosze Waks, nastoletni uciekinier z kresowego sztetla, mimo odcięcia się od żydowskich korzeni [po]czuł jednak wspólnotę z tym światem, bardzo by tu pasowała), potraktował ją wręcz z pietyzmem. W ekipie, oprócz wypróbowanych współpracowników, jak operator Albert Wywerka oraz scenografowie Jacek Rotmil i Stefan Norris, znaleźli się też przedstawiciele żydowskiej inteligencji: autorem scenariusza był tłumacz i reżyser Andrzej Marek, pomagał mu zaprzyjaźniony z An-skim literat Alter Kacyzne, a kwestie historyczne konsultował prof. Majer Bałaban. Muzykę napisał Henryk (Henoch) Kon, choreografię tańca (jedna z najbardziej pamiętnych scen w filmie) ułożyła Judyta Berg, uczennica słynnej Mary Wigman, śpiewa zaś Gerszon Sirota, światowej sławy kantor. Zdjęcia trwały pięć tygodni – część z nich kręcono w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą.


Filmowy Dybuk na poziomie fabuły łączy świat duchów ze światem ludzi (symbolem tego pogranicza jest dosłownie niesamowita postać Meszulacha, czyli posłańca), a w kontekście formy – różne gatunki: dominuje melodramat, bo adaptacja sztuki wymagała zmian, które rozbudowały wątek miłości Lei i Chonena, ale są tu też elementy filmu grozy (wątek kabały i wywoływanie Szatana), kina społecznego i dokumentu etnograficznego, jak choćby fragmenty religijnych rytuałów. Ten ostatni element był szczególnie istotny, bo kino jidysz, choć skierowane przede wszystkim do członków globalnej żydowskiej diaspory, nie było jednocześnie zbyt hermetyczne, by mogło pozostać atrakcyjne dla polskiej widowni, stąd też wyjaśnienia towarzyszące niektórym scenom.


O wyjątkowości Dybuka świadczy też wpisane w niego proroctwo, zapowiedź przyszłości będącej jednocześnie powracającą złą historią, historią pogromów Żydów, której symbolem jest mogiła męczenników, pary narzeczonych zamordowanych przez Kozaków pod chupą, czyli ślubnym baldachimem. To sprawia, że z dzisiejszej perspektywy film Waszyńskiego (skądinąd chciał realizować kolejną produkcję jidysz pt. Kol Nidre) leży na niezwykle ważnym pograniczu, łącząc żydowską Atlantydę, bezpowrotnie utracony świat sztetli oraz ich mieszkańców, z naszym współczesnym – jest jej naocznym śladem, świadectwem i artystycznym testamentem zarazem.


Oprac. Katarzyna Wajda (FINA)

„Droga młodych”, reż. Aleksander Ford (wykład: dr hab. Katarzyna Taras), 60 min, 1936, Polska

Mir Kumen On (polski tytuł: Droga młodych) jest przykładem wczesnej twórczości Aleksandra Forda. Film przedstawia codzienne życie dzieci w Sanatorium im. Włodzimierza (Vladimira) Medema w letniskowej miejscowości Miedzeszyn pod Warszawą. W tym ośrodku, otwartym w 1926 roku przez Żydowski Bund Pracowniczy w Polsce, opiekowano się dziećmi i młodzieżą z ubogich rodzin, przywracając im zdrowie i nadzieję. Instytucja uchodziła za wzorcową i nowatorską placówkę pedagogiczną. 22 sierpnia 1942 roku z rozkazu niemieckich władz okupacyjnych dzieci i opiekunów przebywający w sanatorium wywieziono do Treblinki, gdzie wszystkich zamordowano.


Film rozpoczynają przygnębiające ujęcia codzienności biedoty żydowskiej w czynszowych kamienicach w Warszawie. W wilgotnych i ciasnych suterenach, w których rodzice również pracują, w zaduchu i bez dostępu do słońca, przebywają dzieci, których stan zdrowia coraz bardziej się pogarsza. W społeczności szerzy się gruźlica. Ten pozbawiony komentarza ponury obraz wkrótce się rozjaśnia, gdy dzieci trafiają do sanatorium. W ośrodku otrzymują jedzenie i czyste ubrania oraz stają się częścią wspólnoty, w której każdy ma prawa i obowiązki. Nie dzieje się to z dnia na dzień, dzieci stopniowo uczą się wspólnego życia, opartego na wypracowanych przez wychowawców nowoczesnych zasadach, i porzucają niezdrowe nawyki. Wychowankowie uczestniczą w gimnastyce, zajęciach edukacyjnych i artystycznych. Każdego dnia pomagają prowadzić gospodarstwo przy ośrodku, które zapewnia instytucji samowystarczalność.


Obok nowych strategii wychowawczych na ekranie widzimy ówczesne metody leczenia dzieci chorych na gruźlicę lub zagrożonych tą chorobą. W latach 1936–1939 około 10 tysięcy dzieci przebywało tam na turnusach rekonwalescencyjnych, trwających od dwóch do sześciu miesięcy.


Podczas realizacji filmu Aleksander Ford miał 27 lat. Scenariusz napisała m.in. Wanda Wasilewska, polska komunistka (później znana jako prominentna działaczka sowiecka). Ekipa spędziła pewien czas wśród dzieci, konsultując, jak najlepiej uchwycić codzienne życie w sanatorium. W filmie nie występują zawodowi aktorzy, dzięki czemu zachowuje on bezpośredniość i autentyczność dokumentu. Jest to również rzadki obraz życia żydowskich dzieci w przedwojennej Polsce.


Ford działał na zlecenie Stowarzyszenia na rzecz Sanatorium im. Medema, współfinansowanego przez żydowską partię socjalistyczną Bund. Film miał informować o życiu codziennym i wartościach, którym hołdowała placówka, zachęcając do jej wsparcia (po odmowie pomocy przez Ministerstwo Opieki Społecznej brakowało pieniędzy na leczenie dzieci). Droga młodych niesie również wyraźny przekaz ideologiczny – apeluje o większą solidarność klasową i szerszą tolerancję narodową. Na fali rosnących nastrojów antysemickich w Polsce film oskarżono o żerowanie na nędzy mas i propagowanie komunizmu. Cenzorzy zażądali tak wielu zmian, że producenci odmówili ich wprowadzenia, uznając, iż scenariusz zostałby całkowicie zniekształcony.


W rezultacie film nigdy nie trafił do kin w Polsce – był pokazywany jedynie na niepublicznych seansach oraz na zamkniętych pokazach prasowych organizowanych przez producenta. Pod ich wpływem w prasie rozpętała się debata między jego zwolennikami a przeciwnikami. Krytykujący wykorzystywali temat do szerzenia prymitywnej antysemickiej retoryki, jednak wielu wybitnych pisarzy i krytyków – m.in. Stefania Zahorska i Antoni Słonimski – zabrało głos w jego obronie.


Personel sanatorium zdołał przywieźć kopię filmu do Francji. Pierwszy francuski pokaz, zatytułowany Nous arrivons (pl. Nadchodzimy), odbył się w marcu 1936 roku w Paryżu, w Salle Pleyel, i zyskał rozgłos, podobnie jak niesławny wyrok polskiej cenzury. Przewieziony za ocean, film był również pokazywany w USA. Francuska publiczność zachowała pamięć o nim przez dziesięciolecia, dzięki czemu to właśnie z Francji, od Lei Minczeles i Serge’a Bromberga, wyszła inicjatywa ponownego wprowadzenia go do międzynarodowego obiegu. Odtworzenie i przywrócenie tego unikalnego filmu światowej kulturze było możliwe dzięki współpracy archiwów: Filmoteki Narodowej, odpowiedzialnej za przygotowanie i digitalizację oryginalnej wersji jidysz z duńskimi napisami, Deutsche Kinemathek, posiadającej w swoich zbiorach kopię „nitro”, oraz Museum of Modern Art w Nowym Jorku, które odnalazło w swoich zbiorach amerykańską wersję filmu, znaną pod tytułem Children Must Laugh (pl. Dzieci muszą się śmiać), z angielskim lektorem, napisami i nakręconym w Ameryce wstępem. Trzy różniące się wersje porównano i połączono w celu stworzenia najbliższej premierze i najpełniejszej rekonstrukcji filmu. 30 sierpnia 2017 roku w Kinie Iluzjon odbyła się oficjalna premiera Mir Kumen On z udziałem rodziny reżysera, pomysłodawców i partnerów projektu.


Oprac. Elżbieta Wysocka (FINA)

Film znajduje się na Liście Polskiego Dziedzictwa Filmowego.

LPDF_PLANSZA_3x4-stopka.original
Fundusze Europejskie Logotyp: Na granatowym tle częściowo widoczne trzy gwiazdki żółta, biała i czerwona obok napis European, funds digital of Poland. biało-czerwona flaga polska obok napis Rzeczpospolita Polska Logotyp z lewej strony napis Unia Europejska Logotyp. Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego. po prawej strony na granatowym tle 12 żółtych gwiazdek tworzących okrąg flaga Unii Europejskiej