Wykład przed seansem wygłosi Patrycja Mucha-Smolińska (FINA).

Program

„Historia kina w Popielawach”, reż. Jan Jakub Kolski, 99 min, 1998, Polska

Narratorem filmu jest Staś, dziesięcioletni chłopiec, który przyjeżdża z Łodzi do Popielaw, gdzie ma zamieszkać ze swoimi dziadkami. Wydarzenia ukazane w filmie biorą swój początek z kart pamiętnika pisanego przez narratora, dzięki czemu poznajemy zarówno przeszłość jak i teraźniejsze losy rodziny Andryszków.

Wydarzenia prezentowane w filmie rozgrywają się w drugiej połowie lat 50-tych, ale historia rodziny, kowali zafascynowanych kinomaszyną, sięga mniej więcej połowy XIX wieku. Właśnie wtedy Józef Andryszek Pierwszy zaczął obmyślać plan skonstruowania aparatu utrwalającego ruch obrazów. Prace nad udoskonalaniem maszyny przerywa Powstanie Styczniowe, w którym Józef ginie, jednak „piętnem” wynalazku, naznaczone już będzie każde kolejne pokolenie rodu. Godnym kontynuatorem kinofilskiej tradycji staje się dopiero Szustek, syn Andryszka Piątego, przyjaciel Staszka. Chłopiec odkrywa w sobie miłość do kina połączoną z pasją wynalazcy i mimo sprzeciwu ojca, który chce żeby chłopak został kowalem, pragnie odbudować maszynę swego przodka, która uległa zniszczeniu w pożarze.

Historia kilku pokoleń rodu Andryszków posłużyła Kolskiemu do opowiedzenia o fenomenie kina, a także sile oddziaływania medium filmowego. Jest to przede wszystkim opowieść o pasji, bezwarunkowej potrzebie tworzenia i konsekwencjach takiego wyboru.

„Pruska kultura”, 1908, 8 min, Polska

„Pruska kultura” zajmuje miejsce szczególne w dziejach polskiej kinematografii. Jest to najstarszy zachowany film fabularny związany z Polską, a zarazem pierwsza ekranowa próba ukazania współczesnych wydarzeń politycznych i społecznych, których oddźwięk wykraczał daleko poza granice zaborów. Powstał w roku 1908, w okresie nasilonej polityki germanizacyjnej prowadzonej przez Prusy, a także gestów protestu. Ich przykładami były strajk dzieci we Wrześni w 1901 roku, sprzeciwiających się nauczaniu religii w języku niemieckim, oraz dramatyczna historia Michała Drzymały, wielkopolskiego chłopa zmuszonego po wywłaszczeniu do zamieszkania z rodziną w wozie cyrkowym. Oba te wydarzenia odbiły się szerokim echem w Europie i zostały uznane za symbole walki Polaków o język, ziemię i wiarę.

Inicjatorem powstania dzieła był warszawski właściciel kina Mordechaj Towbin, który jako pierwszy na ziemiach polskich stał się producentem fabuły filmowej. Zdjęcia zrealizowała jedna z francuskich firm, a gotowy obraz miał swoją premierę najprawdopodobniej wiosną 1908 roku – równocześnie w Rzymie i Moskwie. Do Warszawy trafił dopiero w 1914 roku, już pod tytułem Pruska kultura, i był reklamowany jako „sensacyjny obraz z życia rzeczywistego w Poznańskiem”. Film cieszył się popularnością nie tylko w Polsce – w wersji francuskiej, pod tytułem Les Martyrs de la Pologne, był wyświetlany także za granicą, gdzie jego antypruski wydźwięk spotykał się z żywym zainteresowaniem opinii publicznej.

Całość trwała nieco ponad osiem minut i składała się z dwunastu epizodów, które układały się w siedem głównych części. Film łączył elementy fabularne z paradokumentalnymi, przez co przypominał rodzaj inscenizowanego reportażu. Widz obserwował losy polskiej rodziny – wielopokoleniowej, religijnej i przywiązanej do tradycji – która stawała się ofiarą brutalnych działań pruskiej administracji i wojska. W dramatycznych scenach ukazano bicie dzieci przez nauczyciela, wyrzucenie rodziny z domu, przemoc ze strony żandarmów, a także historię inspirowaną losem Drzymały. Szczególnie wymowny był finałowy epizod – apoteoza Polski – w którym nad ciałem zabitego bohatera pojawiają się postaci symbolizujące naród: wszystkie stany i pokolenia zjednoczone w cierpieniu, ale i w nadziei na odrodzenie.

Film miał silny wydźwięk propagandowy, co jednak nie umniejsza jego znaczenia. Był pierwszym polskim dziełem o wyraźnie politycznej wymowie, które reagowało na bieżące wydarzenia i współbrzmiało z protestami intelektualistów oraz działaczy społecznych w całej Europie. Dzięki tematyce zyskał międzynarodowy rozgłos i przyczynił się do upowszechnienia wiedzy o sytuacji Polaków pod zaborem pruskim. Prasa zagraniczna odnotowywała go jako świadectwo cierpienia narodu pozbawionego państwowości.

Dla polskiej kultury filmowej to dzieło ma podwójną wartość – jako najstarszy zachowany film fabularny o polskiej tematyce oraz jako dowód, że kino od początku było traktowane jak medium zdolne do przekazywania ważnych treści politycznych i narodowych. Losy Pruskiej kultury były burzliwe – kopia filmu, w wersji francuskiej, została odnaleziona dopiero w roku 2000 w archiwum w Bois d’Arcy przez Małgorzatę i Marka Hendrykowskich z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i trafiła do Polski osiem lat później, w setną rocznicę pierwszych pokazów. Mimo upływu czasu zachowała się w zaskakująco dobrym stanie i dziś stanowi bezcenny zabytek polskiej kinematografii.

oprac. Grzegorz Rogowski (FINA)

Film znajduje się na Liście Polskiego Dziedzictwa Filmowego.