Naddunajskie dzienniki | Polscy aktorzy w kinie węgierskim

FINA we wrześniu przypomina wybrane role polskich aktorów i aktorek, a jednocześnie przybliża nieco dzisiaj zapomniane węgierskie filmy, które dawniej rozpalały dyskusje kinofilów w PRL-u. Czy historie Polski i Węgier dalej mogą odbijać swoje losy? Czy jest szansa na dopisywanie kolejnych stron naddunajskich dzienników?

Dzisiaj polsko-węgierskie relacje kulturalne są sporadyczne i niekonsekwentne – oba kraje współpracowały jednak ze sobą intensywnie do 1990 roku. W epoce komunizmu bardzo często odwoływano się wręcz do koncepcji tysiącletniej przyjaźni. Protesty z 1956 roku wzajemnie się inspirowały, choć na Węgrzech skończyły się o wiele tragiczniej. Pamięć buntu przeciwko reżimowi komunistycznemu wieńczą od dekady bliźniacze pomniki „Chłopca z Pesztu” – jeden postawiono w Budapeszcie, drugi w Szczecinie. Oba kraje przyglądały się sobie uważnie również na polu kina. W duchu socjalistycznej przyjaźni, ale przede wszystkim poczucia powinowactwa kulturowego lata 70. i 80. przyniosły wzmożone kontakty kinematografii znad Wisły i Dunaju.

Kiedy doszło do zintensyfikowania wymiany kulturalnej, filmy węgierskiej nowej fali regularnie gościły w polskich kinach studyjnych i dyskusyjnych klubach filmowych, ucząc odbiorców zniuansowanej modernistycznej narracji. Z kolei w kinie polskim, szczególnie w filmach Andrzeja Wajdy, Węgrzy odkrywali własne doświadczenia konfrontacji z historią. Odkrywali też jednak dzieła popularne i fascynowali się polskimi gwiazdami – Joanna Szczutkowska w jednym ze swoich tekstów pisała wręcz (za Csabą Kissem) o modzie na Polskę w latach 70., odnotowując liczne pielgrzymki madziarskich „autostopowiczów” do polskich kin. W 1970 roku w życie weszła Umowa o współpracy kulturalnej i naukowej, w której zadeklarowano intensywną współpracę na polu kina – wspieranie koprodukcji, wymianę specjalistów czy dystrybuowanie filmów „bratanków”.

Nic dziwnego, że w latach 70. polscy aktorzy niezwykle często pojawiali się w węgierskich produkcjach, a to zjawisko przybrało jeszcze na sile w kolejnym dziesięcioleciu (Adam Horoszczak uznał, że był to wyraz wsparcia ze strony węgierskiej podczas stanu wojennego). Pola Raksa – zapewne na fali popularności na Węgrzech tak serialu „Czterej pancerni i pies”, jak i filmu „Popioły” – wystąpiła w „Śnieżycy”, Grażyna Szapołowska i Jadwiga Jankowska-Cieślak rozdzierały serca zmęczone komunistyczną tyranią w „Innym spojrzeniu”, Jan Nowicki zagrał w wielu intymnych portretach wyreżyserowanych przez Mártę Mészáros (które pokazujemy dzięki współpracy z Festiwalem Nowe Horyzonty), a Dorota Segda pojawiła się w docenionym w Cannes debiucie Ildikó Enyedi, jednej z najważniejszych współczesnych reżyserek europejskich. Polacy współpracowali również z Miklósem Jancsó czy Istvánem Szabó, mając udział we wspaniałej, choć trudnej historii kina na Węgrzech.