Ukraińska kinematografia narodziła się w ramach imperium rosyjskiego, dojrzewała w cieniu radzieckiej cenzury, a swoją pełną suwerenność zdobywała stopniowo, zarówno na niwie artystycznej, jak i politycznej. Filmowy Atlas Świata. Ukraina w cyklu dziesięciu seansów, uzupełnionych o prelekcje i spotkania, proponuje spojrzenie na nią właśnie w tej optyce: nie jako na zbiór osobnych dzieł, lecz jako na zapis niełatwej, ale upartej ciągłości utrzymywanej w ramach nieustannych negocjacji – z Moskwą, z rynkiem, z własną tożsamością.
Punktem wyjścia jest moment największej twórczej swobody: druga połowa lat 20., gdy w ramach jeszcze niedogmatycznego kina radzieckiego, pod auspicjami legendarnego WUFKU (Wszechukraińskiego Zarządu Filmowo-Fotograficznego), mogły rozkwitnąć artystyczne indywidualności wielkich awangardzistów i eksperymentatorów kina, w tym Dzigi Wiertowa i Ołeksandra Dowżenki. Zwłaszcza Ziemia (1930) Dowżenki, z impresyjną, poetycką formą czerpiącą z malarstwa i ludowej wyobraźni, ustanowiła kod, do którego ukraińscy twórcy będą wracać przez dekady: czułość wobec pejzażu, pracy na roli czy lokalnego obyczaju jako nośnika tożsamości. Równolegle rytm industrialnej, miejskiej Ukrainy chwytał w dokumentalnym arcydziele Człowiek z kamerą (1929) Dziga Wiertow, portretujący ulice Odessy i innych radzieckich miast. Ten urodzony w Białymstoku twórca swój pseudonim, nawiązujący do wirującego bączka, zaczerpnął z języka ukraińskiego, a dziś jego imieniem nazywane są najważniejsze ukraińskie nagrody filmowe – Złote Dzigi. Stalinizm brutalnie przerwał ten rozdział – filmy takie jak wojenna Tęcza Marka Donskiego (1943) powstawały już w ścisłych ramach socrealizmu i sowieckiego mitu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, zaś kryzys w kinematografii lat 40. i pierwszej połowy lat 50. sprawił, że do dziś czas ten nazywany jest „małokartiniem” lub okresem filmowego głodu.
Prawdziwe odrodzenie przyniosła dopiero odwilż. Lata 60. to triumf ukraińskiego kina poetyckiego – najbardziej rozpoznawalnej z budzących się narodowych szkół poszczególnych republik ZSRR, budujących odrębność poprzez sięgnięcie po przedradziecki, ludowy, folklorystyczny wymiar kultury. Cienie zapomnianych przodków (1964) Siergieja Paradżanowa – Ormianina silnie związanego z Ukrainą – i Studnia dla spragnionych (1965) Jurija Illenki to dzieła fundacyjne tego nurtu: hieratyczna kompozycja kadru, wyrafinowana praca kamery, mit i obrzęd jako język autonomii. Za tę autonomię twórcy zapłacili wysoką cenę – zakazami wyświetlania filmów, blokowaniem kolejnych projektów, a nawet zakazem wjazdu do republiki i latami spędzonymi w łagrach. Po 1972 roku, w okresie Breżniewowskiej destalinizacji, nurt ten został administracyjnie zdławiony.
Jeszcze inne było trudne doświadczenie długiego okresu transformacji – od kryzysu i pierestrojki połowy lat 80., poprzez uzyskanie przez Ukrainę niepodległości po rozpadzie ZSRR w 1991 roku, po gwałtowne przystosowanie się do kapitalistycznej logiki rynku lat 90. i 2000. Towarzyszące temu mieszane emocje widać zarówno w stanowiącym gorzkie świadectwo rozpadu systemu Syndromie astenicznym (1989) odeskiej ikony kina Kiry Muratowej, jak też w przepełnionych witalnością filmie Kwitną mlecze Ołeksandra Ignatuszy (1991), które powstawały w momencie radości z odzyskania własnego państwa, ale i na progu artystycznej i ekonomicznej zapaści, która po nim nastąpiła.
Dopiero symboliczny rok 2014 – aneksja Krymu, rosyjska agresja w Donbasie, ale i międzynarodowy triumf Plemienia Myrosława Słaboszpyckiego – stał ssię cezurą odbudowy: nowego finansowania, nowej polityki językowej, nowego pokolenia reżyserek i reżyserów szukających formy adekwatnej do doświadczenia przemocy. Zamykające program Pieśni płonącej ziemi Olgi Żurby (2024) pokazują, że dziś ukraińskie kino nie tyle komentuje wojnę z dystansu, ile jest przez nią bezpośrednio kształtowane – stając się, jak nigdy wcześniej, jednym z najbardziej rozpoznawalnych głosów współczesnego kina europejskiego. Uspójnieniem historii kina ukraińskiego jest także specjalny pokaz animacji, złożony z krótkich filmów powstałych między 1935 a 2025 rokiem, pomimo wykorzystania odmiennych technik, podejmowania zróżnicowanych tematów i powstania w całkowicie innych warunkach, podkreślający ciągłość tamtejszej kinematografii.
Autor tekstu kuratorskiego: Miłosz Stelmach
Program
27 listopada, godz. 20:00 Człowiek z kamerą / Людина з кіноапаратом (Человек с киноаппаратом), reż. Dziga Wiertow 1929 + prelekcja: Miłosz Stelmach
28 listopada, godz. 18:00 Ziemia / Земля, reż. Ołeksandr Dowżenko 1930
29 listopada, godz. 18:00 Tęcza / Райдуга (Радуга), reż. Mark Donski 1943
30 listopada, godz. 18:00 Zestaw krótkometrażowych filmów animowanych z lat 1935–2025 / Добірка короткометражних анімаційних фільмів 1935–2025 років + prelekcja: Michał Mróz
1 grudnia, godz. 20:00 Cienie zapomnianych przodków / Тіні забутих предків, reż. Siergiej Paradżanow 1964
2 grudnia, godz. 20:00 Studnia dla spragnionych / Криниця для спраглих, reż. Jurij Illenko 1965
3 grudnia, godz. 20:00 Syndrom asteniczny / Астенічний синдром (Астенический синдром), reż. Kira Muratowa 1989 + prelekcja: Miłosz Stelmach
4 grudnia, godz. 19:00 Kwitną mlecze / Цвітіння кульбаби, reż. Ołeksandr Ignatusza 1992 + prelekcja: Miłosz Stelmach
5 grudnia, 18:00 Plemię / Плем’я, reż. Myrosław Słaboszpycki 2014
6 grudnia, godz. 18:00 Pieśni płonącej ziemi / Пісні землі, що повільно горить, reż. Olga Żurba 2024
