Odwilż 1956 roku była cezurą w Polsce – kończąc czarny okres stalinizmu, jednocześnie dawała nadzieję na taką dozę wolności, która pozwoli zmienić na lepsze wiele aspektów codziennego życia w kraju. Kultura i sztuka, zdławione przez kilka poprzednich lat normami socrealizmu, wybuchły teraz ze zdwojoną siłą. To, co dziś nazywa się przełomem październikowym, było de facto szczytowym momentem tendencji wolnościowych bardzo wyraźnych już w 1955 roku. Wojciech Jerzy Has wspominał: „Październik ’56 miał (…) znaczenie przełomowe. Dziś, z perspektywy kolejnych historycznych przełomów, trudno je nawet właściwie docenić... Generalnie biorąc, klimat zaczął się zmieniać jeszcze przed Październikiem. Dla nas, filmowców, najważniejszym momentem było utworzenie Zespołów Filmowych. Oznaczało to, w pewnym sensie, oddanie władzy w ręce artystów zamiast – jak to się działo dotychczas – partyjnych urzędników”.

Dzięki temu w polskim kinie przez kilka miesięcy funkcjonowało zjawisko niespotykane w autorytarnych systemach politycznych: cenzura zelżała na tyle, że kierownicy wspominanych Zespołów mogli sami podejmować decyzje o skierowaniu filmów do produkcji. Nawet opiniująca projekty Komisja Ocen Scenariuszy zaczęła przychylniej patrzeć na tematy dotąd zakazane lub przemilczane. W efekcie polskie kino zaczęło mówić o powstaniu warszawskim, o opresji politycznej, o straconych złudzeniach powojennego pokolenia.

Tendencje odwilżowe nie były oczywiście sprawą wyłącznie generacyjną, ale akurat w polskim kinie w artystycznym uderzeniu znaleźli się wówczas twórcy urodzeni w latach 20. XX wieku: Andrzej Munk, Andrzej Wajda, Stanisław Różewicz, Wojciech Jerzy Has, Kazimierz Kutz, Tadeusz Chmielewski, Janusz Morgenstern czy Aleksander Ścibor-Rylski. To ich talent sprawił, że polskie kino zaczęło opowiadać historie językiem autentycznym, żywym, najczęściej dramatycznym, ale czasem też komediowym. Aktorzy grający w tych filmach, a więc: Zbigniew Cybulski, Ewa Krzyżewska, Teresa Iżewska, Tadeusz Janczar, Bogumił Kobiela, Tadeusz Łomnicki czy Stanisław Mikulski, stali się nie tylko bohaterami masowej wyobraźni. Ich aktorstwo dzięki swojej naturalności i bardzo oszczędnym środkom wyrazu mogło przede wszystkim prezentować rodzaj intymności nieobecnej dotąd na ekranie.

Polska szkoła filmowa jako nurt silnie związany z Październikiem 1956 roku, rozsławiła polskie kino na cały świat. Ten złoty okres stał się później punktem odniesienia przy pracy nad filmami w kolejnych dekadach. W przeglądzie chcemy pokazać tytuły nieoczywiste, które zjawiska związane z Październikiem zarówno komentują wprost („Ziemia” Jerzego Zarzyckiego) lub już z pewnej czasowej perspektywy (jak „Życie raz jeszcze” Janusza Morgensterna czy „Dreszcze” Wojciecha Marczewskiego). Szczególnym przypadkiem pozostaje komedia „Ewa chce spać” Tadeusza Chmielewskiego, która poprzez bardzo oryginalną grę wyobraźni, niesie ze sobą ducha październikowych przemian. Jej humor był tak silnie związany z tamtym okresem, że okazał się nie do powtórzenia.

Piotr Śmiałowski (FINA)

Program

2 października: Ziemia, reż. Jerzy Zarzycki, Polska 1956, 73 min

9 października: Życie raz jeszcze, reż. Janusz Morgenstern, Polska 1964, 92 min + spotkanie z filmoznawcą Piotrem Zwierzchowskim

20 października: Ewa chce spać, reż. Tadeusz Chmielewski, Polska 1957, 94 min

27 października: Dreszcze, reż. Wojciech Marczewski, Polska 1981, 102 min + spotkanie z reżyserem Wojeciechem Marczewskim